چهارشنبه سوری و ریشه های آن

چهارشنبه سوری و ریشه های آن-هیئت محبین امام حسن عسکری(ع)بهبهان

واکاوی ابعاد چهارشنبه سوری

  در آخرین سه شنبه هر سال مراسمی به نام چهارشنبه سوری برگزار می شود. معمولا در توصیف این جشن گفته می شود که رسمی است کهن که به ایران باستان باز می گردد اما اگرچه این رسم در ایران کهن سابقه داشته اما آنچه که امروزه به ما ارث رسیده کاملا ایرانی نیست.  به نکات زیر توجه کنید:
۱- در آیین زرتشت و ایران کهن چهارشنبه نبوده است!
علت اینکه چهارشنبه سوری به شکل امروزی اش در ایران کهن و آیین زرتشت نبوده، بسیار ساده است چون در تقویم باستانی ایرانیان اصلا چهارشنبه و ایام هفته وجود نداشته است. تقویم ایران باستان شامل دوازده ماه سی روزه بوده و در سال کبیسه پنج روز به سال اضافه می کردند. هر کدام از روزهای ماه را نیز به نام یکی از فرشتگان نامگذاری کرده بودند. بنابراین اصلا چهارشنبه ای وجود نداشته و اساسا تقسیم بندی روزهای ماه به هفته به بعد از ورود اسلام به ایران باز می گردد.
۲- در ایران شب سوری بوده است:
در کتاب تاریخ بخارا اشاره شده که منصور بن نوح از شاهان سامانی در نیمه اول سده چهارم هجری جشنی را برگزار می کند که موجب آتش سوزی در قصر او نیز می شود:
«….. و چون امیر سدید منصور بن نوح به ملک بنشست اندر ماه شوال سال سیصد و پنجاه به جوی مولیان، فرمود تا آن سرای ها را دیگر بار عمارت کردند و هر چه هلاک و ضایع شده بود بهتر از آن به حاصل کردند. آن گاه امیر سدید به سرای بنشست و هنوز سال تمام نشده بود که چون شب سوری چنانکه عادت قدیم است، آتشی عظیم افروختند. پاره ای آتش به جست و سقف سرای در گرفت و دیگر باره جمله سرای بسوخت و امیر سدید هم در شب به جوی مولیان رفت …..»(‌تاریخ بخارا – تالیف ابوبکر محمد بن جعفر نرشخی به نقل از عصر ایران)
آنچه از این بخش برداشت می شود این است که بطور یقین این جشن در ۳۵۰ هجری و در ماه شوال که مصادف با پایان سال شمسی بوده توسط یکی از شاهان سامانی در بخارا و جوی مولیان برگزار شده است و آنجا که نگارنده به «عادت قدیم است» اشاره می کند مشخص می شود که این جشن از سالها و بلکه سده های پیش در ایران رایج بوده است. اما هیچ اشاره ای به روز آن نشده، یعنی شب چهار شنبه سوری.
چهارشنبه سوری که ما امروزه شاهد آن هستیم ملقمه ای است از آیین "جشن سور" ایرانیان باستان + نحوست چهارشنبه در نزد اعراب + ترقه بازی چینی ها
۳-چهارشنبه برای اعراب نحس بوده است:
در روزشماری قدیم اعراب، چهار شنبه روز منحوس و نا مبارکی شمرده می شده است. لذا سعی می کردند شب چهار شنبه را که نحس و نا مبارک بوده را با جشن و سرور بگذرانند و در آن شب و روز دست از خرید و فروش و کسب و کار بکشند چرا که اعتقاد داشتند به دلیل نحسی چهار شنبه هر معامله و کسبی که در آن شب و روز نیز انجام شود نامبارک خواهد بود، جاحظ در تالیف خود به چهار شنبه یا یوم الرباع اشاره میکند و میگوید: « وَ الاِربَعاء یَوم ضنک و نَحس »(به نقل از عصر ایران)
همچنین منوچهری دامغانی نیز در یکی از اشعار خود به نحسی این روز اشاره کرده و گفته :
چهار شنبه که روز بلاست باده بخور                      بسا تکین می خور تا به عافیت گذرد
۴- زرتشتیان آتش را نمی پرستند:
بر اساس تعلیمات زرتشت آتش یکی از مخلوقات اهورا مزدا می باشد و بر خلاف یک تصور نابجا تقدیس آتش نه به دلیل پرستش آن که در واقع نوعی نشانه و اثر از روشنایی و حقیقت اهورا مزدا می باشد و نقشی کنایه ای دارد. چنانچه فردوسی می گوید:
نگویی که آتش پرستان بَدند                                  پرستندگان پاک یزدان بُدند
۵-ترقه بازی رسم چینی ها بوده است:
سور در لغات به معنای جشن و سرور است. اما آنچه که امروزه به عنوان چهارشنبه سوری برگذار می شود و از انواع ترقه ها و وسایل خطرناک آتش بازی استفاده می شود به هیچ وجه به سور و جشن ارتباطی ندارد و با رسوم کهن ایرانی هم نسبتی ندارد. گزارشهای تاریخی قبل از میلاد مسیح نشان می دهد که ترقه بازی رسم چینی ها بوده که با ورود غربی ها به این معادله انواع وسایل ترقه بازی به شیوه نوین که ازجذابیت و البته مخاطرات بیشتری برخوردار هستند ساخته شده است. این بخش نیز امروزه به چهارشنبه سوری اضافه شده است.

بنابراین چهارشنبه سوری امروزی ما ملقمه ای است از آیین "جشن سور" ایرانیان باستان + نحوست چهارشنبه در نزد اعراب + ترقه بازی چینی ها و  در واقع آنچه که امروزه در عمل از چهارشنبه سوری دیده می شود بیشتر چهارشنبه سوزی است تا چهارشنبه سوری.

آسیب های چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری یکی از جشن های باستانی ایران است. قدمت تاریخی آن به سال ۱۷۲۵ قبل از میلاد مسیح باز می گردد که ایرانیان برای دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوها و برافروختن آتش به استقبال نوروز می رفتند.
در این جشن که آخرین شب چهارشنبه سال به پا می شود مردم از روی آتش می پرند و به همراه آن کوزه های سفالین را می شکنند تا رنج ها و تلخ کامی های سال را به آتش و به ظروف شکسته بسپارند. در فرهنگ معین آمده است که چهارشنبه سوری به آخرین چهارشنبه هر سال شمسی گفته می شود. در شب چهارشنبه سوری بوته های خار یا کاه را مشتعل کنند و از روی آن بپرند و بگویند:
سرخی تو از من
زردی من از تو

و این عمل را به شگون گیرند. در جایی از این سنت به جا مانده ملی ما نامی و نشانی از ترقه بازی و انفجار مواد محترقه نمی یابیم. به علاوه چهارشنبه سوری جشن آتش است. برای عصر یک روز از سال و در همان عصر و شب هم تمام می شود ولی ترقه بازی که چاشنی جشن چهارشنبه سوری شده ماه ها پیش از آن در هر کوی و برزن با ترکاندن نارنجک و مواد محترقه زیر پای رهگذران به قیمت شوکه کردن آنها و سلب آرامش از جامعه آغاز می شود و تا هفته ها پس از چهارشنبه سوری ادامه پیدا می کند.
بررسی آمار و ارقام در یک چهارشنبه سوری سال ۱۳۸۶ کشور ۱۶۶۲ نفر دچار حادثه و سوختگی شدند که اکثریت سانحه دیدگان در گروه سنی ۱۶ تا ۲۳ سال بودند، ۶۰ درصد آنها دانش آموز بودند و درصد سوختگی نقاط مختلف بدن به ترتیب زیر گزارش شد: ۱) دست ها ۳۲ درصد ۲) چشم ها ۲۳ درصد ۳) صورت ۱۶ درصد ۴) پاها ۹ درصد.
در بررسی شدت محرک های زیانبار صوتی ترقه همچون شلیک گلوله و خمپاره معرفی شده که با شدت بیش از چهل دسی بل در صدر جدول قرار گرفته است.
در پژوهشی از ۱۱۴ کودک و نوجوان که در ارزیابی اودیومتری به کم شنوایی ناشی از سر و صدا مظنون شده بودند ۴۲ نفر دچار کم شنوایی یک طرفه و ۷۲ نفر دچار کم شنوایی دوطرفه بودند. ۹۰/۳ درصد این گروه پسران نوجوان و پسربچه ها بودند. وقتی از خانواده آنها خواسته شد که علت کم شنوایی آنها ذکر شود ۳۶ درصد موارد از کم شنوایی دوطرفه و ۶۷ درصد از کم شنوایی یک طرفه سابقه آتش بازی و آتش افروزی با ترقه و مواد منفجره و تفنگ های ترقه ای را خاطر نشان می کردند.
بی تردید به علت اشاعه این پدیده نامطلوب، در گروه کودکان و نوجوانان پدیده کم شنوایی به طور فزاینده ای در جامعه ما رو به گسترش گذاشته است.
امروز مواد آتش زا از فشفشه و سیگارت و ترقه به مواد محترقه بسیار خطرناکی به شکل نارنجک که کم از بمب صوتی و نارنجک جنگی ندارد مبدل شده است و بدین گونه آتش افروزی ها ایجاد رعب و وحشت کرده است که در هر چهارشنبه سوری با حوادث غم انگیز مصدومیت و معلولیت تا ویرانگری و مرگ در شهرها شده شاهدیم و انعکاس ناگوار آن را در رسانه ها پیش رو داریم. تمام این عوامل ایجاب می کند تا یک بار دیگر پژوهش های همه جانبه ای برای بررسی راهکارهای رفع این بحران با مشارکت جامعه شناسان، روانشناسان، پزشکان، آموزگاران و روزنامه نگاران در گروه های سنی کودکان و نوجوانان در این برهه از زمان به عنوان ضرورتی مبرم صورت پذیرد

منبع:هیئت رزمندگان اسلام